(Масһаб, дін шариғат, сопылық және жалпы дін ұғымы, ғылым туралы Абай ата көзқарасы мен философиялық ойшылдығы)
Ата-бабаларымыздың адамзаттың құлшылығының негізі: үш байлықпен негізделуін және үшінші байлық «Он саулық» туралы көктен келетін нұр деп қана түсінеміз. Ал оның қандай жаратылыстық сипаттармен, рухани қуаттармен, ақылымыздың сипаттарымен байланысты болатын мән-мағынасына көңіл бөле бермейміз. 20-шы тарауда Абай атамыздың: мұны Алла тағаланың Рахмет сипаты деп барлық жарылқаушы, қорғаушы, мейірім, рахман, ара түсуші, несібе ризық беруші, пайда беруші, уәкіл басқарушы деген ұлық сипаттарымен көрсетіп берген.
Мұсылманның мағынасы Адам деген,
Атамыз Адам алғашқы тәубе білген.
Сөз үйреніп Раббымыздан аянменен,
Ата-анамыз тәубеменен жаннат кірген.
Отау құру оңай болып алды,
Ғашықтықпен екі жас жарасады.
Күйіп, сүйіп қосылар отау құрып,
Көпке бармай неге ажырасады?
Атаған соқыр құдайын,
Ақылыңа болайын.
Қорлаған өзін мазақтап,
Өлшеумен Құдай мұнайын.
Қазақ, Созақ ұрпағы Алаштың,
Әлемге алты рет жол ашқан.
Есіктегі анаң Ұлсай Емерді,
Келіні еді бабаң Алаштан.
Қазақ неге қор болған,
Намысы неге жер болған,
Байлығымды-жем болған,
Дейді қазақ ез болған.
Қиямет мезгілінің тажалдары,
Отыз түрлі білім болар айлалары.
Отыз кітап тәңірлік қуат кітаптарды,
Пұт қылып елді азғырып қорқытады.
Құлшылығың адамзатқа шүкірлікті,
Бағала деп өзіңе сый тіршілікті.
Ата-анаңның қадірін білуменен,
Меңгересің махаббатпен естілікті.
Адамның тіршілікте көп қалауы,
Тәні өсіріп тірі болса көп арманы.
Ішпек, жемек, өмірден қызық көрмек
Жануарлық ақпаратқа бұл жалғауы.
(Масһаб, дін шариғат, сопылық және жалпы дін ұғымы, ғылым туралы Абай ата көзқарасы мен философиялық ойшылдығы) Философия-ойдың қуатын меңгеру ілімі болып, ойсыз ақылдың жарығы болмайды сондықтан да ақыл шам болса, ой соның майы болатынын да білген жөн. Сопылық мақамдағы «май іштім» деген осы ой қуатын алумен, ал тылсымнан аян арқылы арақ ішу ақыл қуатын алумен ерекшеленеді. Қазіргі таңда қазақ елінің философиялық мектебінің өз мақсатын атқара алмағандықтан қазақ елінің болашаққа қарай заманның ырғағына сәйкес өркениетті меңгеруінің тежеліп тұрғанына жоғарғы лауызымды ел билігі мен зиялы қауымның ақылы болғанмен оның шамының майы болмай, сондықтан шамдары иман, ар болып жана алмай, жол көрсететін жарықтары болмай, кез келген елдің әдетін, салтын, білімін ақыл қылып алуға себеп болғаны да сөзсіз.