Автор: Тоқберген Байтасов

     Мұсылман адамының қылатын істерінің бәрі сегіз түрлі болады. Оның төртеуі Шариғаттың қыл деп бұйырған нәрселері. Оны парыз, уәжіп, сүндет, мустағип дейді. Енді қалған төртеуі шариғаттың қылма деп тыйған нәрселер һәм қыл деп бұйырмаған нәрсесі оны: мұбах, харам (арам), мәкрух, мафсау дейді. Енді осылардың мәнісін әбден ұғып алу керек.
Парыз  Алла тағала Құранда біржолата осыны қыл деп анықтап бұйырған нәрселер: иман, намаз, ораза, зекет һәм қаж секілділер. Бұл парызға нанбай парыз емес деген кісі кәпір болады. Құранға нанбағаны үшін парызды біле тұра қылмаған кісі дозақта азап тартады. Тиянақты болса және парызды қылған кісі көп сауап алады. Уәжіп Құранның кейбір аятының мағынасына, қисынына қарап бұрынғы әулие машайықтар осы парыз болса керек деген нәрселер және пайғамбарымыз ғұмырында істеп қана қоймай, қылыңдар деп бұйырған нәрселері, мысалы құрбан шалған сықылдылар, мұны уәжіп емес деген кісілер кәпір болмайды. Бірақ біле тұра орындамай қойған кісі дозақта азап тартады. Қылған кісі көп сауап алады. Сүннәт пайғамбарымыздың әрдайым қылып жүрген ғұмырында бір, яки екі мәрте ғана қылдырған нәрселері. Азан айтқан сықылдылар. Бұл сүннәтті біле тұрып пайғамбарымыздың сүнәттарын қылу сүннәт емес дегендер кәпір болады пайғамбарымызға нанбағаны үшін. Егер де әдейі орындамай қойса, күнәһар болады, қылса көп сауап алады.
Мустахип деген пайғамбарымыздың кейде істеп, кейде істемей қалдырған нәрселері. Нәпіл намаз намаз оқылған сықылдылар. Оны қылмаған кісі күнәһар емес, қылған кісі сауап алады. Біреуге көрсету үшін, мақтан үшін болмаса, енді шариғаттың қыл демеген ісінің бірі мүбах деген. Мұны қылса да, қылмаса да пенде ерікті. Қылғанына сауап та жоқ, обал да жоқ, қылмағанына да солай. Бұл мүбах аң аулаған сықылды бәс салмай ат жарысқан сықылдылар. Бірақ мүбахты істеймін деп жүріп парыз, уәжіп ғибадаты қалса, онда күнәһар болады. Шариғаттың қылма дегенінің бәрі – арам. Ол Құранда біржолата осыны қылма деп анықтап айтылған нәрселер: арақ, өлексе, бауыздау, қан, арам хайуандар сықылдылар және ұрлық, зорлық, ойнас, өтірік сықылды, пара алған, өсім алған кезден яки таразыдан жеген, алдап алған сықылдылар, ондай анық арамды адал деген кісі кәпір болады. Құранға нанбаған кісі дозақта жаза тартады. Қылмай шариғат жолынан шықпаған кісі көп сауап алады.
Мәкрух  деген жоғарғы уәжіп сықылды. Құранның бір аятында мағынасына қарап бұрынғы ғалым машайықтар осы арам болса керек деп көбірегі айтқан нәрселер, ондайды мәкруе емес деген кісі кәпір болмайды, ғұзырсыз кісі дозақта жаза тартады, қылмаған кісі сауап алады.
Мәфсад деген ғибадаттың біреуін бұзатұғын нәрсе. Мысалы, оразада тамақ жеген, намазда сөйлеген сықылды нәрселер. Оны әдейі қылса сол ғибадаты бұзылып өзі күнәһар болады. Жаңылып істеп жіберсе жаза жоқ. Бірақ сол ғибадатты қайта істейді. Мысалы, намаз болса қайта оқиды. Ораза болса, күніне күн төлейді. Өйтсе де осы мафсадтан қатты сақтану керек. Бұл ескермеген салақтықпен көбейіп кетіп ғибадатты бұза береді. Сындырып алып жамай берген нәрсе жақсы бола ма? Зор күнә болып табылады. Салақ болмай сақтанып жүргенде шыққан қатаңызды Адам ғалейсаламнан бері қарай соңымыздан қалмай келе жатқан шайтанның алдауына ермеудің қамын қылсақ екен.

Әдет діннің жартысы- хайуаннан тағлым

«Піл мен маймыл»

     Пілдің бар жақсы көретұғын жемісін піл жүретұғын жерге шашып шұбатып соқпаққа шашып, оны тереңдеп барып тұйық жер қылып қойса, піл жемісті тере-тере тұйыққа қамалады. Сонда артын бекітіп қойып біреу ұрған болып, біреу арашалап алып әлгі жемісті беріп, үйір қылып алып көп жүк артып және ойнатып жетелеп жүреді.
Маймыл адам не қылса, соны қылуға құмар. Оны біліп тұрушылар маймылға көрсетіп торға орап, шырлап тұрып торды тастап кетсе маймыл да келіп оралып жатқанда келіп ұстап алып үйретіп неше түрлі ойын қылғызады. Енді бұл екеуі бірі нәпсісі үшін, тамақ үшін құл болды. Бірі не көрсе соған құмар боламын деп құл болды. Шайтан да бізді сөйтіп алдап дәндетіп үйір қылады. Күні бұрын сонан сақтану керек. Піл артына қарай шегіне білмегеннен ұсталды. Біз шегіне білеміз ғой. Шегініп қаралық. Маймыл құмарлығын қоя алмады, ұсталды. Бізде сабыр бар ғой, Аллаға сыйынып алдатпай әдет қылған күнәні қалдырып көрелік.

     Өткен бір заманда Мекке, Мәдинеге Құжаж деген адам патша болған. Елге мейірімсіз, қатты жүректілігінен Құжаж залым атанған. Сол Бағдат шаһарінде дұғасы қабыл болатын бір әулие бар деп естіп, соған барып; «Маған бір жақсы бата беріңіз!»,-десе, әулие: «Қолыңды жәй да, я құдай, осы кісінің батасын қабыл қыла көр деп тіле»,-депті. Құжаж әулиенің айтқанын айтып қолын жайса, әулие; «А құдай! Мына Құжаждың жанын ал!» депті. Құжаж; «Мұның қалай?» — деп ашуланса, әулие айтыпты; «Шырағым, бұл екі жаққа бірдей пайдалы бата. Сен өлсең, зұлымдық қылудан тыйыласың. Ел сенің зұлымдығыңнан құтылады. Алғашқы туыс – бір туыс, әдет екінші туыс. Алғашқы туысыңнан түзелуге болады. Әдетті тастап түзелу – сендей жуанның қолынан келуі қиын іс, бірақ шырағым, мен саған бір әңгіме айтайын, соны ұғып алсаң, сен де түзелер едің»,- депті де айтыпты; «Бұрынғы заманда әлі жеткенге күшпен, әлі жетпегенге айламен зорлық қылып, ел қақсатқан бір залым ұйқтап жатса, қасынан өтіп бара жатқан үш адамның бірі; «Мына залым кешке дейін оянбаса, талай момын зұлымдығынан аман болар еді»,- депті. Онда тағы біреуі; -«Тіпті, ертең де оянбаса игі еді»,- дегенде, қалған біреуі;-«Шынында, мұның осы ұйқыдан оянбай өлгені артық, сөйтсе тамам адам зұлымдығынан құтылар еді»-депті. Әлгі залым ұйқылы ояу жатып, сөздің бәрін естіпті де, өзінен-өзі «Үш кісі қауым деуші еді. Мынаның бәрі менен безер болды. Ойлап қарасам, тамам адам баласы бір бауыр, бір дене сияқты, әр адам сол дененің бір мүшесі, бір мүше аурулы, зиянды болса, тамам денені тынышсыздандырады. Мен аурулы мүше екенмін де, тамам адамды тынышсыздандырған екенмін. Мен не бұл адамдардың ортасынан кетуім керек, не болмаса баршаға жанға тынышсыз болатын залымдықты қоюым керек ғой»,- деп, бұрынғы мінезін тастап, түзеліп кетіпті. Шырағым! Мен керемет әулие емеспін. Әулиелік деген түзу жолмен жүріп, түзу ақыл айту болады. Менің саған соңғы берген батам — осы әңгімем. Мұны қабыл көрсең, сен де түзелерсің», -депті.
Насихатты тыңдаған адамның құлағында қырағы көзі болса, жүрегінде әділ тезі болса, сәті келген дәрідей ем болып, жаман мінезді жазады. Егер ондай болмай, құры ғана қуыс құлақпен тыңдаса, құмға сіңген сумен бір есеп болып, жалғыз тал жасыл шөп шықпайды. Қазақтағы тағы бір ауру атеизм ауруы. Сол аурудан жазыла алмай жүргендер үшін тарихын зерделеп салыстырып көрейік.

Өмір әр адамға Алланың берген сыйы екен. Бірақ денсаулықты сақтауды өзімізге міндеттеген. Егер оны күтпесек, кеселімізді мезгілінде емдетпесек, ертеңгі күні жаратушы ие алдында жауап береді екенбіз. “Ей Алланың құлдары, ауруларыңды емдетіңіз. Алла тағала дауасыз ешбір науқас жаратқан жоқ, жалғыз кәрілік пен ажалдан басқа” депті Мұхаммет пайғамбарымыз. Өзі де кезінде көзін сақтау үшін сүрме жағып, қан алдырып, дәрі-дәрмек ішіп жүрген. Іші жүрмегенде бал ішіп, ішіңді өткіз дейді екен.

Бір жолы басы ауырып, маза бермепті. Қала шетінде жалғыз басты емші кемпір бар екен. Соған көрінуге періште кеңес берген. Пайғамбар барғысы келмепті. Басы одан сайын қатты ауырыпты. Ақыры барған. Сонда кемпір тұрып: “Ей Рассула, келдіңіз бе? Алланың сіздің үстіңізден бізге бұйыртқан нәпақасы бар еді” депті.

Рухтың бар екендігіне дүние жүзі халықтарының көзін жеткізген сәуегей әйел, болгарлық Вангелия Пандеваның іс-әрекеті жұртқа мәлім. Ол туралы жер шарының көптеген, миллиондаған адамы біледі, газет-журнал беттерінде жарияланды, кітаптар шықты. Ол жарты ғасыр бойы өзінің сәуегейлік таланты мен адамзат баласы үшін игі қызмет атқарып келді. Болгар ғалымы, психоневрология маманы Лозоновтың зерттеуі Ванганың 1700 болжамының 70% астамы шындық болғанын көрсетті.

      Жалпы саясат туралы сөз болса, тек ел басқару деп щындығына, яғни сөз астарына тарихқа жүгінсек, саясат өте кең ұғымды қамтиды. Жеке от басының белгілі бір мүддесі ол да саясат. Себебі белгілі бір нәтижеге жету үшін белгілі мақсат жоспар алдын-ала жасалатын болса сол жоспарға байланысты өмір сүру ерекшелігін қалыптастырып бейімделіп өмір сүру саясат болып шығады. Енді әрбір ұлттың, елдің және мемлекеттердің өзіне тән саясаты болып соған байланысты бір-бірімен дау-дамайға түсіп немесе жақсылыққа жарысып жатады. Сондықтан заман өзгерісіне, табиғат құбылысына байланысты саясатты үнемі бейімдеп отыру шарт, болмаса тіршілік ету мәнісі жоғала бастайды. Енді осы үлкенді-кішілі саясаттар түп негізінде Алла тағала тарапынан түскен саясатқа тәуелді түрде өзгеріске ұшырап отыратыны жалпы көпшілікке беймәлім немесе ертегі болып көрінеді. Жалпы адамзат баласынан ұзақ өмір сүретін және өткен өмірден хабар беріп тарих кешенін жалғастыратын кітап, яғни кітапхана. Ал болашақты болжау да керек емес пе? Тек өткенінен өнеге алып қана қоймай болашақты болжай білген халық қана жер бетінде тұрақтап қалуға тиісті. Ал қалған халық өзгерістерге ұшырап бірімен-бірі қосылып немесе жер бетінен тұқымы жоғалып отырады. Осы өзгерістер алдын-ала құпия түрде жоспарланып кітап түрінде түсіріліп отырады. Адам баласына тек сол құпияны өз кезегінде шешіп отыру шарт. Сол кезектің уақыттың белгісі тіл болып табылады. Ал тілді дамытатын дыбыс.

     Дыбыс үндестік тек ғылымды және тілді кең көлемде меңгеру арқылы дамиды. Сондықтанда жаратушымыздың дін саясатынсыз адамзаттың өздігінен дамуы мүмкін емес. Қазақ елінің соншама нәубеттерді бастан кешіп, ақырында орысқа бодан болу осы саясаттың бір көрінісі. Егер де осындай сынақтар болмаса, үнемі соғыстар болмаса, өмір үшін күресте шыңдалып, өз бағытымызды таңдап ұлттық саясатымызды жүргізе алмағанда, бүл кезде отаны жоқ, туы жоқ елдер сапынан табылар ма едік, болмаса жер бетінен тоз-тоз болып жоғалып кетуіміз де мүмкін еді. Өткенің мен бүгінің шындық болып табылса, қалай және қайда бара жатқанымызды, яғни ақиқатты қалай анықтаймыз? Ол үшін жинаған қазынамыз білімімізді, яғни ғылыммен жаратушы тарапынан түсірілген қасиетті кітапты қайта талдау жасап, електен өткізетін кез келді. Құранға жүгінсек тура жол біреу болып, бірақ сол тура жолдың жеті даму кезеңі бар. «Сендерге үстеріңде жеті жол жараттым, тура жүрулерің үшін» деп ескерткен. Әрине бұл жер бетіндегі жол емес, себебі жер бетінде түзу тура темір жол да салу мүмкін емес. Осы жолдардың түсі ақ болып қазіргі таңда «Ақ жол» деп атап жүргеніміз сондықтан. Ал партиядағы «ақ жол» деп атап жүргендер «ит жоқта шошқа үрер» немесе «жаман иттің атын бөрібасар деп атар» деген аталарымыз кейігенде. Құдаймен жағаласып не опа табамын деп жүргенін кім білсін сондай елшілдердің, әрбір сөздің де сұрауы бар қашанда. Сол партияның арасынан болашағынан үміті бар, жанұясына сынақ келмей тұрғанда болашақ жастарымыздың, ұрпағымыздың алдында қызармай, дұшпанға күлкі болмай тұрғанда мүмкін бас тартар. Болмаса азып-тозып сынаққа түсері даусыз.

      Ақ-тың сандық, жарықтық, сызықтық мәні бар, ол ғылымда әзірше өлшенбейді. Сол құпия ақтың саны жеті. Ақ жолға салып ағарту тек жалғыз жаратушымызға тән шаруа. Ағару деп ес жүйесінің қалыпқа келіп, тағдырда өзгерістер болып, соған байланысты жандағы жақсылық қасиеттік өзгерістерді айтады. Ол үшін тән тазалығынан бастап жан тазалығын қалыпқа келтіру ғылымын меңгеру керек. Діннің негізгі саясатының бірі адамзаттың есін қалыпты ұстау немесе дамытып қоршаған ортаға сәйкестендіріп отыру. Дін мемлекеттен бөлек десеңіз, бізге естің керегі жоқ, яғни жынды мемлекет боламыз деген ұғымды тудырады. Шынында дінді ұмытқан мемлекет жындылар тұратын елге айналғаны қашан, бірақ оны көру үшін ойлы көз керек, ондай биікке жету үшін тағы өзіңнің есің дұрыс болу керек. Естің дұрыстығы негізінен тәрбиеге байланысты болса, тәрбие ата-анаға, тілге байланысты және тарихтан терең нәр алумен ғана өседі. Естің немен қоректеніп қайда тұратынын және қалай өзгеріске ұшырап ауру және емдеу шараларын меңгеру қашаннан адамзатқа берілген толық шешімін таппаған, тек ғайып түрінде түсіндіріліп ғылымы ашылмаған жұмбақтың бірі. Оған дәлел ес ауысу дерті «шизофрения».

     Діннің де жоғарғы көрінісі осындай үлкенді-кішілі дерттерді қалыпқа келтірумен бағасын алу керек. Тура жол деп есті қалыпқа келтіру ғылымы болып шығады. Демек, бүкіл «Суфизм» немесе әртүрлі діни ағымдар болсын есті дамытуға қандай әсер береді сонымен бағалану керек. Әрине қазіргі таңда жаратушыны осылай танисың деп, отырсаң опақ түрегелсең сопақ, ананы айтпа, мынаны жасама деп естияр азаматтың өзін өмірден түңілдіріп, не ғылымға не білімге септігі жоқ қаралай есі шығып кеткен дін топтары қаптап кетті. Адамзаттың дамуына, ғылымға, білімге, есті дамытуға септігін тигізе алмаған қандайда бір дін ұстанымы қисық жол болып табылады да, Ібілістің салған ылаңы деп түсіну керек. Ес дыбысқа тәуелді өседі. Сол дыбыстың ем-шипа рахмет болып келетінін екінің бірі түсіне бермейді. Құран сол таңба түрінде берілген құпия дыбыстар жиынтығынан тұрса, екінші жағынан құпия сөз ғылымы. Адам баласына ең қиыны сол сөздер арап сөзінің ішіне жасырылып, оны тек таңбалардың дамуымен ғана есеп арқылы анықтап мағынасын түсінуді бұйырған.
Адам баласы өзі дыбыс үндестігін қалыптастырып сөзді дамытып отыру мүмкін емес. Оған дәлел баланы ешқашанда өз ықтияр қабілетінен тыс ақын немесе жазушы, ғалым жасау ата-ананың еркіне берілмеген. Сол сияқты жындыны, мылқауды дұрыс сөйлете алмайсың. Ғайып оқытушыны қалам деп атап уақимен беріліп отырады. Сол берілген дыбыс қорын Рұх деп атағанымыз абзал. Болашақта алдағы басылымдарда есеп жүйелерін шығарамыз. Әр нәрсенің екі немесе төртке дейін сипаты болу шартты үкім, тек жаратушы ғана жалғыз. Сондықтан пенделер арасындағы Рұхты толық меңгерген адам арқылы келесі біреуге жоба болып берілу тәсілін қазақта Бата деп атаймыз. «Менің пенделерім бата алған қауым, Олардың қайсысының яғни біріншісінің яки соңғысының жақсы екені беймәлім.». «Кімде-кім дүниеден қайтқан әкесінің батасын алғысы келсе, әкесінің достарымен қарым-қатынаста болсын.» (186-х 768-х) деп пайғамбарымыз өсиет етіп кетіпті. Ойланған пендеге Алланың досы тақуа, әулие болса, жақсы әкенің де досы қашанда сол әулиелер болмақ. Қазақ тек әулиелер батасымен ғана өсіп-өнген. Мұсылман қауымы ішінде бата алған қауым қазақ екендігі «Жаңбырменен жер, батаменен ел көгерер» деп өмір сүру ұранына айналдырған қазақтан өткен қауым жоқ десе де болар. Ал пайғамбарымыз менің пенделерім деп ескертуінде демек үлкен астарлы сыр бар. Қазақтың ат жалына жабысқан бозбаласы да ауылының ақсақалының батасын алу үшін ғана өз басын өлімге де тіге білген. Олай болса жақсы азамат болып елге пайдаңды тигізгіп естияр болғың келсе, сол әулиелерден бата алайық!

       «Бедәуилерден, Алла жолында бергенін зиян есебіне алатын кісілер бар. Сендерге жаман дәуірлер күтеді. Дәуірлердің жаманы өздеріңе болсын. Алла толық естуші, анық білуші». (Тәубе 97-98.)

     Құдіретті жаратушымыз бұл жерде араптардың бәрін бірдей емес, берген мол ризықты елді бүлдіру мақсатында пайдаланатын адамдар шығатынын жаман дәуірлер болады деп, осы замандағы лаңкестік, мұсылманның мұсылманды өлтіруі, т.б. сияқты келеңсіздік діннің әлсіреуін меңзеп отырған сияқты. Демек біздің араптардан алып жатқан діни тәлімдердің ішінде бүлдіргіштік зиянкестік белгілер бар. (Кісі — адам баласының Алла тарапынан ақпарат жеткізуші күзетшісі.)
Енді Алланың мына белгісіне зер салып қарасақ; «Біз жаратқан адамдардан туралыққа бастап, шындық арқылы әділетті атқаратын топ бар» (Ағраф сүресі 181- аят) Осы аят үкімімен бір елге, қауымға ерекше үлкен мұғжиза беретінін, ақиқатты сол топ ашып беретінін айтып отырғаны жайдан-жай емес. Бұған да сенбей қарсы шығып үлкен дау-дамай болатындығын ескерте отыра, сонан соң Алла /.Т./ тағы өз тарапынан дәлелдер жіберетіндігі мына белгісінен көруге болады.
«Олар егер Құран арқылы таулар жүргізіліп, жер бөлшектеніп және өліктер сөйлестірілсе де (сенбейді). Алайда барлық іс Аллаға тән. Мүміндер аңғармады ма? Алла қаласа еді? Адамдарды тұтас тура жолға салар еді. Қарсы болғандарға Алланың уәдесі келгенге дейін қылықтарының салдарынан үнемі соққы жетеді немесе жұрттарының маңына түседі. Алла серттен таймайды». (Рағыд сүресі -36) Барлық жер бетіндегі істердің Құран арқылы ғана болатынын, оған қарсы шығып өліктерге құлақ аспағандарға үнемі жаманшылықтар келетінін ескерте отырып, Жер бетінде сондай елдерге апаттар жіберетінін білдіреді. Және Жаратқанның мына белгісімен «Ақ жолдың» ақиқат бастауы екендігіне леп белгісін қоюға болады. «Алла қайшылыққа түскен нәрселерін анықтау, қарсы болғандардың өтірікші екенін білдіру үшін (өліктерді тірілтеді, сөйлетеді).» (Нахыл – 39).

     Әрине Құранды өзі аударып оқуға құмар дін танушыны бұл аяттармен сендіру қиын, себебі ол үшін ондаған ғасыр бұрын өткен бір тәпсірші ескерту керек, онда да арап болуы шарт. Қиямет мезгілі жақындағанда «Ғайса жерге түседі, Мәді жерден шығады» деген аяттың төркіні осы аяттардан алынған емес пе екен? Енді неге қазақта сөйлеу керек? Қандай да бір нәрсенің немесе құбылыстың ғылымын, негізін білмесе онда ақиқаты да анықталмайды. Ақиқат қашанда тарихтан бастау алады. «Нақты болуға тиісті, болып жатқан құбылыстар мен білім, ғылым арасындағы сәйкестік ақиқат» деп аталады. Онда ақиқат бастауын әуелі тарихтан алған білімнен нақтылықтан бастап іздеу керек.
«Өлместен бұрын өл» деген дана қазақ. Мың өліп мың тірілген сан ғасыр сынақтан өткен, сонда да Аллаға деген шүкірлігін, қанша тілі өліп, өзі мәңгүрттеніп кетсе де қазақша екі сөздің басын құрай алмай жүріп, қайтқан кісінің 7-сін 40-ын беру, марқұм болған әжесін не ата-бабаларын көрсе аруақтар дұға дәметіп жүр деп, тәңертең шелпек пісіріп молда шақырып құран оқытып, дұға бағыштайды. Қазақты ұйыстырып қазақтың бірлігін сақтайтын осындай дала дәстүрімізді халқымызға кім жасап берген, кім оларды қанымызға сіңірген. Бұл игі салт-дәстүрлердің пайда болуына себеп болған көңіл көзді көреген біреулер көсем болып тұрды ғой. Бір заманда Арап тілінде айтылатын күрделі дұғаларды бал татыған қазақ тіліне айналдырған Алланың сүйген құлы Ахмет Ясауи бабамызды бірде-бір мұсылман баласы айналып өтпейік. Әлі бабамыздың еңбегі толық жарық көріп зерттелген жоқ. Жарық көргенінің өзіне тісіміз бата алмай жатыр.

    Абай атамыздың данышпандық көзқарасымен жазып кеткен философиялық тұжырымдары ғылыми тұрғыда тәпсірленген жоқ. Шәкәрім атамыздың ғылыми шығармалары ешқандай тәпсірсіз, қазақ тілін ұғына білген қазаққа қойын кітабына айналдырса да болады. Мәшһүр Жүсіп Көпей ұлы, Жүсіпбек Аймауытов, Бұхар Жырау, т.б. бабаларымыздың еңбегімен, батырлар жырымен ұрпақтарымыздың құлақтарының құрышын қандырып өсірсек.
Құран Кәрімді Алланың үкімін шаң-шаң қылып жоғарғыға іліп қоймай соны жарысып оқып тәпсірлесек, талқыласақ. Қазақ халқында не бір дарынды ғалымдарымыз, сөз бен ой тереңдігіне сүңгіп еркін малтып жүрген дана бауырларымыз жеткілікті. Құран Кәрімнің әрбір аятының сандық мәнін, ерекшелігін қазақ тілінің толық сөздік қорын құрастырып компьютер арқылы толық аударуға ақылымыз жететін сияқты. Ал жоғарыдағы «Пайғамбарды мойындамаған мұсылманның» (Ағраф – 34) деп аудардым деп жүрген шала «ғалым» ағаларымызға:

Дүмшенің елемесе де мың қатесін,
Ғалымның кешірмейді ел бір қатесін

деп ескерткенді жөн көріп «Тілдер арасындағы айырмашылықтың қандай болғанына қарамастан, біз үнемі тілде бейнеленген оймен (біліммен) бетпе-бет ұшырасамыз. Сондықтанда білім қалайда тілде көрінісін береді. Ал «Ақ жол ақ жол емес» деп онсыз да қайда барып, кімнен ақыл сұрарын білмей сонардан із кесіп жүрген бауыр қандастарымызды үркітіп жүрген «діни сауаттыларға»: «Жақсылық ізгі ниет, тек жаңалықты түсінген адамдардан ғана туындайды» деп Абай атамыздан хабар береміз де «Жетіспейтін айғақтардың жоқтығы, адамға деген ескі көзқарастарға күмән келтіретін жаңа ашылымдар адамның мәні мен табиғаты туралы әртүрлі ортақ тұжырым қағидалардан «араби жаһанданудан» өз ұлттық мәртебесін өзге ұлттың дәстүрімен шектеу ұлттың азғындауын тудыратынын ескерткеніміз жөн».

    «Кімде кім жақсы дүр, жаман дүр ғибадат қылып жүрсе, оны ғибадаттан тыюға ауызымыз бармайды, әйтеуір жақсылыққа қалған ниеттің жамандығы жоқ қой дейміз. Ләкин сондай адамдар толымды ғибадатқа ғылымы жетпесе де, қылса екен». Әрине бұған қосып аларым жоқ. Ал арамызда «Аллаға сенетін ешкімнің ала жібін аттап күнә жасап жатқаным жоқ, өмір сүріп жатырмын»  деп жүргендеріміз де бар араларымызда. «Біздің қазақты оңдырмай жүрген бір қуаныш, бір жұбаныш бар. Оның қуанышы: елде бір жаманды тауып, я бір адамның бұл өзі қылмаған жаманшылығы шықса қуанады. Айтады: «Құдай пәленшеден сақтасын, о да адаммын деп жүр ғой, оның қасында біз сәулелі кісінің бірі емеспіз бе, оған қарағанда мен таза кісі емеспін бе?»  деп, оған құдай тағала айтып па пәленшеден тәуір болсаң болады деп? Я білгендер айтып па, әйтеуір өзіңнен наданшылығы асқан, я жаманшылығы артылған кісі табылса, сен жаманға қосылмайсың деп? Жаманға салысып жақсы бола ма? Жақсыға салысып жақсы болады – дағы. Жүз ат бәйгеге қосылса, мен бәйге алдым деген сөз болса жарар, алдында неше ат бар деп сұрар, артында қалған ат нешеу деп сұрағаны не сөз? Мен бес аттан, он аттан ілгері едім дегеннің несі қуаныш?
Енді жұбанышы: «Жалғыз біз бе, елдің бәрі де сүйтіп-ақ жүр ғой, көппен көрген ұлы той, көппен бірге болсақ болады-дағы деген сөзді жұбаныш қылады. Оған құдай тағала айтып па, көптең қалмасаң болады деп, көпке қаһарым жүрмейді деп пе? Көпке тұзағым жетпейді деп пе? Ғылым көпке келіп пе? Біреуден тарап па? Даналық көптен тарай ма? Бірден тарай ма? Көпке қорлық жүрмей ме? Бір үйдің іші түгел ауырса жеңіл тие ме? Жоқ жарымы ауырып, жарымы сау болса жеңіл тие ме? Жер білмеген көп адасып жүрсе, бір жер білетұғын кісінің керегі жоқ па? Көп кісі жолаушының бәрінің аты арығаны жақсы ма? Жоқ жарымы арыса, жарымының күйлісі жақсы ма? Жұт келсе, елдің бәрінің түгел жұтағаны жақсы ма? Жарым-жартысы аман қалғаны жақсы ма? Осы көп ақымақтың бір ақымаққа несі жұбаныш? Тұқымымызбен аузымыз сасық болушы еді деген жаман күйеу қалыңдығын жеңіп пе? Көңілін сол сөзі разы қылуға жетіп пе? Ендеше, көбіңнен қалма, сен де аузыңды сасыта бер деп пе?!» (Абай, жиырма үшінші сөз). Бұдан артық жауап табылмайды түсінген адамға. Ал арамызда дүниені тәрк етіп «тақуа» болдым деп тек маған ұқсасаң Аллаға жақындайсың деп құранды емес дүдәмәл бір тәпсір кітаптарды негіз қылып өзіне шәкірт іздеп шауып жүрген, мешіттерге түнеп діннен халықты үркітіп жүргендерге Алланың белгісімен:
«Кім Аллаға, ақиқат күніне, періштелерге, кітаптарға (Құран, Тәурәт, Инжіл, Зәбур), пайғамбарларға иман келтірсе және жақындарына, жетімдерге, міскіндерге, жолда қалғандарға, қайыршыларға мал сарп қылса әрі намазды толық орындап зекет берсе, өзара байласқан уәдесін орындаушы, таршылықта, қиыншылықта сабыр етуші болса, міне солар шыншылдар әрі солар тақуалар». (Бақара 177-аят.) Өмір сүру заңдылығын толық меңгерген алды мен артын жалғастыра білген шындықты тапқан, айтқан адам баласын тақуа, яғни шыншыл деп атайды екен. Демек «тақуалық жолға» түстім деп айту шындықты таптым дегенмен бірдей. Ал шындық тек ғылымды зерделеп, қасиетті кітаптарды терең меңгеріп түсініп және парыз істерді мүлтіксіз орындау арқылы ғана нәтижесін береді. Ол үшін пайғамбарлар, елшілер қиссасы мен өмірден өткен ғұламалар өмір баянын салыстырып оқысаңыз жеткілікті. Сол мысалдарды алыстан іздемей-ақ, жалғасты түрде қазақ ғұламалары мен батырлар, әулие-әмбилер және дана болған аналар тарихынан кездестіруге болады.
Ал дүниені тәрк етіп я жұмыс жоқ, я ғылым жоқ, я семья жоқ деп жүргендерге Алланың мынандай белгісі бар:
«Ал рақбаниетті (дүниені тәрк ету) олар өздері шығарды. Оны оларға жазбадық. Бірақ, олар Алланың ризалығын іздеу үшін шығарды. Сонда да олар оны да шын мәнінде меңгере алмады. Олардың ішінен иманға келгендердің бодауын бердік. Дегенмен көпшілігі бұзақылар» (Хадид-27) Демек тақуа болдым деп дүниені тәрк етіп немесе сопылық жолдамын дегендердің ішінен санаулы имандарын толықтыра білгендерге (Ілім мен білімді қатар меңгеру) бодау (аруақ қону) яғни бір ерекше қасиет берілген болса, енді сондай «жолшылдар» өзі қиналып әрең жеткен ізге салып, қаншама халықты адастырып жатқандар деп біліңіз. Олар шын мәнінде меңгере алмады деп ескерткен. Онда шын мәнінде меңгергендердің артынан тарихта қаларлық кереметтер көрсете білген және ем-шипа жасап халыққа жол көрсете білген шәкірттері, ізбасар әулиелер шығу керек емес пе? Және қандайда бір топтың ұстазының Құранды толық меңгеріп артында жазған кітабы қалу керек. Қанша уақыт өткенмен мәнін де, сөзін де жоймауы шарт. Тура жолдың негізгі белгісі ұстаздан қашанда шәкірт озу керек. Қандай да бір ғұлама болсын шәкіртін өзінен оздыра алмаса, онда ол Алла тағаланың ризалығына бөлене алмайды және тура жолды таба алмаған болып есептеледі.

    Ерекше хикметтер көрсетумен ғана тура жол дәлелі болып табылып және тура жолдың басты шарты; Есті қалыптастырып, сана өсіп, адам баласының ғайыппен тілдесу мүмкіндігі артып, ғылым-білімді дамыту шарт. Сондықтан қандай бір дін ұстанымы болсын сол жолмен жүрген, сол топтан шыққан ғалымдарымен ғана қадірлі, биік дәрежесі белгісі болып танылмақ. Тарихқа жүгінсек негізінен түркі әлемі Ясауи жолымен дамыған да содан шыққан «Нақшпанди» .т.б сияқтылар уақыт өте, әрі қарай дамытпақ ниеттен адасқан. Енді әрбір айтылған сөздің жауабы да сұрауы да бар, сондықтан төрелікті тек Құран аяттары арқылы ғылыммен айқындап шындығын іздеп көрейік.

       Жалпы ұлттарды бірінен-бірін ерекшелеп айқындап тұратын екі басты белгісі болу шарт. Бірінші – тілі болса, екінші – салты, яғни әдеті болады. Ал әдет діннің жартысы деген даналық сөз қалыптасқан шығыста. Қалған жартысы «САН+А» болып табылады. Адамзаттың сана-сезімі өзі өмір сүрген ортаға, ұлттық ерекшелігі тілге және тәрбиеге тәуелді. Қазіргі таңдағы басты айтыла-айтыла жауыр болған тақырыптың бірі халықтың сана-сезімін ояту керек деп, әйтеуір оның жолы білім екен деп жер жүзінің білімін балаларымызға ұқтыруға тырысып жатырмыз. «Балаға бірінші тәрбие берілу керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауына айналады.» деп Әл-Фараби бабамыз неге ескертті екен? Неге бай мемлекеттер ақша бөліп білім беріп сатып ала алмай жатыр? Әлде саналы болғысы келмей ме? Сана-сезім қалыпты болмаса бақыттың парқын түсіну мүмкін бе? Дінде иман деген ұғым сол сананың қалыптасу шамасын белгілейтін шама деп ұққан абзал болар. Енді иманы толық деген пенделерге Құран есептерінен аздаған мағлұмат беріп өтейік.

      Құран жалпы 10 бөлікке бөлініп 10 түрлі тән ғылымының санын береді. Арап тілінде онға бөлсек, онда тек пара арқылы 3 сүреден бөлініп тербелістік, қуатты ем-шипа көрсеткіші болып шығады. (Неге 3 сүреден? Кейінгі басылымдарда есебін шығарамыз). Құран ғылымы толық шешілу үшін арап тілінен екі есе одан да жоғары тілге аударылса ғана және әрбір арап сөзінің үш мағынадан төртіншісін таба білсек қана Құран ғылымы ашыла бастайды. Осы уақытқа дейін көп аяттардың жұмбақ болып келуі сондықтан болар және жаратушыдан дәлел үкім түспейінше ашылмайды да. Енді Құран сүрелерін 10-ға бөліп сызықтық бейнесін көрсетуге болады, егер сызықтық бейнесі болса есеп жүйесі де болу керек. Сол есеп негізі адам баласының он саусағында басты белгісі тұр. Егер де он санын ғарыштық тұрақты белгі деп қабылдап Құранды 10 сүреден бөлсек 13 жан білімі шығады. Екі алақанда 38 буын болып ортасында бір-бір «А»- дан белгі болып 40 шілтен немесе 40 әулие белгісі бар. Енді екі «Л» сыртта ғайып және ерен болып шығады. Адамзатқа берілген басты негізгі жоспар Ібіліс ғұламаны жеңу болып табылады. Енді он саусаққа орналастырсақ «ІБІЛІС-АДАМ» болып екі қолдың арасы екі теңіздің қосылу сипатын береді. Сол қол ащы су, оң қол тұщы су болып екеуін қосып бата тілейміз. Ғылымды меңгеріп қана Ібілісті жеңіп «бүтін адам» болып қана Алла тағалаға қосылуға мүмкіндік берілген. Қалай Ібілісті жеңу керек екені Сәни дәптерде жазылған.

     Сәни дәптер 13 кезеңнен тұрады, яғни жанның 13 даму сатысын көрсеткен. Барлығы 10+13=23 саны шығады да, Құранның 23 жылда түсу белгісін айқындайды. Демек Алла тағаланың нығметі арқасында Мұхаммет пайғамбарымыз Құранның 23 белгісін жан мен тәннің бірігу заңдылығын оңай меңгерген бірден-бір Адам ұрпағы. Ал пайғамбарлыққа дейінгі 40 жыл адамзатқа жаратушы тарапынан берілген толысу кезеңі болып, ғайып ерен қырық шілтеннен дәріс беріледі, жер анамен толық байланысу кезеңі болып саналады. Пайғамбарымыздан кейін үлкен еңбекпен сол ізбен жүріп өтіп, тағы 63 жыл жер астында өмір сүріп, көкпен байланысты түрде шариғат амалдармен Құран ғылымын дәлелдеп кеткен түркі ұрпағы Құл қожа Ахмет Ясауи «Көк тонды» бабамыз. Сондықтан енді сол 13 кезеңнің ішінде бүкіл шариғат, тарихат, мағрипат және ақиқатты табу амалдары бар. Қазақ халқына жаратушымыз екі түрлі де оқу жолын меңгеруді үйреткен. Қай жағының таңбасы басым болса ғылым да айқындылығы басым болатыны белгілі. Жалпы солдан оңға қарай оқу тәсілі; ғайыптан аныққа қарай жүру жолы болып табылады. Демек әуелі көктен белгі алып аян (гипотеза) арқылы болашағы болжанып, түсінігі (теория) аяттар арқылы қалыптасып ішкі сыры ғылыммен өлшеніп білімге (санға) айналса, өмір өлшемдері дамиды және түсінікті де болмақ. Ал арап тілін енді болашақта тек жанды тазарту, ем-шипа және ғайыпқа тылсымға көтерілер кілт «рахмет» түрінде ғана пайдалану қажет. Құран аяттарының басқа тілге аударып сөздердің құпия баламасын тектерін іздеу арқылы үгіті түсінікті болып, ғылымдық құпия сырлары ашылып, адамзаттың ғылымда өркендеп даму кезеңдері болады. Ал керісінше арап тілінің Құран аяттарынан басқа сөздер дыбыс үндестігі басқа тілді елдерге зияны тие бастайды. Ол да жаратушы тарапынан түскен үлкен сынақ!
«Құран аяттарынан ем-шипа және рахмет түсіремін оған қарсы зиянкестер артады» деген аяттың мағынасына мұқият зер салсаңыз, болашақта арап тілін оңды-солды пайдаланудан әсіресе түркі әлеміне келетін қауіпті аңғаруға болады. Оған әзірше көз жеткізу арап тілінің қасиеті ғылымда анықталмайынша мүмкін емес. Әзірше одан шығар жол тек Құран үгітін өз тіліңде меңгеру және өліктермен сөйлесе білу ғана деп біліңіз. Қандай дін танушы болсын тау-тас та, ағаш та, құстар, аңдар, бүкіл жаратылыс егелері Аллаға сәжде жасап, сөйлейтінін мойындағанмен, сол бүкіл қозғалысты қамтамасыз етіп тұрған адам жаны екенін және сөз тек адам жанына жазылғанын дәлелдеу үшін алда талай том-том кітаптар жазуға тура келсе, сонша дәлелді Құранның құпия асыл үкімдерін жоққа шығаруға дін танытушыға бір аяттың үштен бірі жетіп жатыр. Құранда Раббтан түскен сөзді немесе көктен соққан желді «уахи» десе, қазақта көркем сөзді «бата» деген. Әзірше «Жел тұрмаса шөптің де басы қимылдамайды» дегенді ырым етіп, сол дәстүрдің қазақта қалай жалғасын тапқанының нәтижесін, болмысын баян етейін.

     Жеті атасын білмейтін – ер жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін – ел жетесіз. Күніне мың да бір шүкіршілік айтып, өзінің санатқа кіріп сапқа тұрғанына жұбанатын, бабасының бертінгі атасының атына кір келтірмей, қалың қол аттанбай тұрып үлгергеніне қуанатын. Қазақ ол заман тұрмысқа шағынбайтын, бұтын артар жалғыз көлікті мініп шапса да, ханның қасына еріп қалың қазақпен бірге кетсе болды. Оған бақыт та сол, бақ та сол. Қазақтың руханияты терең еді ол кезде. Өзімшілдік, үй күшіктік деген жоқ, көпті көрсе арқасы қозып, есі кететін бойындағы барын салып жігіттілігін, тектілігін жұртына, жұрт билеген ел ақсақалдың алдында көрсетіп батасын алса сол жетеді. Ең үлкен саудасы қазақтың бата болатын. Басын өлімге тігіп көзге түсуге ұмтылғанының ақысы бидің батасы мен елдің пай-пайлап баласына сүйінгендей ғана. Ерлігі үшін ақша алу, сыйлық алу дегенді түсінде де көрмеген. Сол қазақ бүгін президенттің қолдауын айлық ақша көбеймесе тыңдағымыз келмейтін жағдайға жеттік. Сол ер бабаларымыздың, әулие аталарымыздың ұсақ ұрпақтары тұяғы қыбырласа аранын ашып ақша талап етеді. Тұяқ қыбырласа емес жай ғана тілеулес болуға, қарны тоймаса пейілі жоқ. Еліміздің тыныштығын тілеп патшамыздың аман отырғанына шүкіршілік қылудың орнына, басқа елдің айтағына еріп, өзінің аузы арақ сасып отырған мастығына қарамай өзіміз өсірген ұлы не технология білмейтінін, не үйленбейтін жасықтығына қарамай қыңыраятын болды. Жолдауды естідік, тамақ көбейді, семіретін болдық, енді бір үш жыл шыдасақ, әукеміз салбырап, ырсылдап әрең жүретін жағдайға жетеміз деп көңіліміз орнымызға түсіп отыр.

       Қазаққа жан ашып отырған азаматтарымыз парламентке өтпей қалдық, сүйектің майлы басынан құр қалдық деп шет жұрттың қолтығына кіріп, айтағына еріп өз еліне қарап үріп жатқандары қаншама. «Су ішкен құдығына түкіріп, одан болашақ өз ұрпағы ішетінін кім ескертер?». Сонда жақсылыққа жамандықпен жетер ме екен? Ойланайық, атадан онсыз да аз ұлтпыз. Тектілігімізді қалай табамыз? Абылайханның еліміздің төрт құбыласын тең ұстай білген рұхын, Абай атамыздың жерді ешқандай реформасыз-ақ кімге қанша, қалай жерді бергенде тиімді болатындығын қарапайым-ақ дәлелдей кеткен ғылымын, Абай рұхын, билеріміздің күрделі қиын шытырман оқиғаларынан оңай шешімін тауып шыға білген рухтарын, батырларымыздың елім-жерім деп мыңдаған қолға қарсы шығып жеңе білген рұхын, малдың соңында жүріп-ақ небір шешендік, мәнін әлі кезге дейін жоя алмаған сөз қалдырған бабалар рұхын қалай табамыз. Жаратушымыздың әмірімен сол мәңгілік келместей болған ата-бабаларымыздың рұхы сөйлеп жатыр. «Адам олар қаперсіз бет бұруда. Олар раббыларыңның өздеріне келген әр жаңа ескертуді мүлде ойыншық етіп қана тыңдайды». (Әнбия – 12). «Менің пенделерім бата алған қауым. Олардың қайсысының яғни біріншісінің яки соңғысының жақсы екені беймәлім». «Алла тағала ақирет күні адамдардың екі тобын назардан тыс қалдырады, олар; туысқандық тамырларынан арылғандар және нашар көршілікте болу». (х-186, 26) Қазақтың тамырына нәр беріп тұратын қандай да бір шешім қабылдау үшін әулиеге түнеп бата алатын дәстүрін пайғамбарымыз менің қауымым деп ескертіп өсиет етсе, Жаратушы иеміздің сыйлығы және ескертуі қазақ халқының тағдырына жазылғаны бекерден бекер емес. «Батаменен ел көгерер, жауынменен жер көгерер» дегендей өліктерді Алла тағаламыз сөйлестіріп, сонан алып жатқан шапағатқа тоқталсақ.

     Бабаларымыз өздерінен ғана мағлұмат беріп қоймай, тарихта жоғалып кеткен сіздің жеті атаңыз, сонымен бірге қасиетті өмірден өткен ұрпақтары жойылып та кеткен ата-аналардың аттары аталып қажет деп тапса қай жерде жатқандығын, сол жер белгілеріне дейін айтып дәлме-дәл тауып беріп жатыр. Болашақта тарихтағы көп деректерге түзету енгізесіңдер деп ескертеді. 

     «Әр әлеуметтің белгілі бір мерзімі бар. Олар, сол мерзімі келген сәтте, бір дем кешікпейді де үлгермейді». (Ағраф – 34 ). «Тура жолды түсіндіру Аллаға тән. Ол жолдың қисығы да бар. Егер Алла қаласа, барлығын да тура жолға салар еді».
«Біз жаратқан адамдардан туралыққа бастап, шындық арқылы әділетті бір топ бар». (Ағраф – 181).

«Құраннан мүміндерге шипа және рахмет түсіреміз. Ол залымдардың зиянын тым арттыра түседі ». ( Ісра – 82 )
Аурусыз жанға айла жоқ,
Аурулы жанға дәрі бар.
Аурусыз адам қайда жоқ,
Аурудың онда бәрі бар.

       Адам баласының басты ерекшелік қасиеті өзін-өзі ұғынуында. Ал адам өзін ұғыну үшін өткенге бет бұрады, онан сабақ алып барып келешек даму жолын таңдайды. Қандай халық немесе ұлт болсын адамды тәрбиелеуде оны қайырымды істерге ұмтылдырып, жаман қылықтардан бойды аулақ ұстауда батаны мақалдарға айналдырып ұрпақтарға өсиет еткен.